Przedawnienie to jeden z istotnych mechanizmów prawa cywilnego. Motywuje wierzycieli, aby dochodzili roszczeń bez zbędnej zwłoki. Jednocześnie chroni dłużników przed sytuacją, w której po wielu latach wraca stary dług, choć gospodarczo i życiowo dawno stracił aktualność.
W praktyce powracają trzy pytania czy i kiedy dług „znika”, co zatrzymuje bieg przedawnienia, a co pozwala liczyć go od nowa. Duże znaczenie ma też zmiana przepisów obowiązująca od 30 czerwca 2022 r., która zmieniła wpływ zawezwania do próby ugodowej i mediacji na bieg przedawnienia.
Kiedy nie trzeba płacić?
Przedawnienie polega na tym, że po upływie ustawowego terminu dłużnik może skutecznie bronić się przed przymusową egzekucją roszczenia. Co do zasady odbywa się to przez podniesienie zarzutu przedawnienia. Wierzyciel traci możliwość skutecznego uzyskania zaspokojenia.
Jednakże przedawnienie nie usuwa ani nie umarza długu. Skutkiem przedawnienia w prawie cywilnym nie jest wygaśnięcie roszczenia ani utrata jego wymagalności, lecz utrata przymusowej zaskarżalności i ściągalności. Dług nadal istnieje, ale przestaje być egzekwowalny do dłużnika. Przechodzi w tzw. zobowiązanie naturalne, czyli takie, którego co do zasady nie da się wyegzekwować przy użyciu przymusu państwa.
Jeżeli roszczenie jest dochodzone przeciwko konsumentowi (osobie nieprowadzącej działalności gospodarczej, gdy wierzycielem jest przedsiębiorca), po upływie terminu przedawnienia sąd uwzględnia przedawnienie z urzędu. To oznacza, że nie jest potrzebna żadna aktywność po stronie konsumenta. Jedynie w wyjątkowych przypadkach sąd może nie uwzględnić przedawnienia roszczenia przeciwko konsumentowi, jeśli wymagają tego względy słuszności.
Przerwanie a zawieszenie: reset czy pauza
Oba mechanizmy wpływają na przedawnienie, ale działają inaczej i dają zupełnie inne skutki.
1) Przerwanie biegu przedawnienia: „reset”
Przerwanie oznacza, że dotychczasowy upływ czasu przestaje mieć znaczenie, a po zakończeniu zdarzenia przerywającego termin biegnie od początku. Zdarzeniem wywołującym przerwanie jest przykładowo wszczęcie postępowania sądowego.
2) Zawieszenie biegu przedawnienia: „pauza”
Zawieszenie nie niweczy dotychczasowego biegu przedawnienia. Po prostu zatrzymuje bieg terminu na czas trwania określonego zdarzenia. Po ustaniu przyczyny zawieszenia termin biegnie dalej od miejsca, w którym się zatrzymał. Zdarzeniem wywołującym zawieszenie jest przykładowo wszczęcie postępowania mediacynego na podstawie umowy o mediację.
Po 30.06.2022: zawezwanie do ugody i mediacja nie przerywają terminu przedawnienia
Przed zmianą przepisów częstą praktyką było składanie wniosków o zawezwanie do próby ugodowej głównie po to, aby przerwać bieg przedawnienia szybciej i taniej niż poprzez wniesienie pozwu i zainicjowanie postępowania sądowego.
Po 30 czerwca 2022 r. zawezwanie do próby ugodowej oraz mediacja (w przewidzianym przepisami zakresie) co do zasady nie przerywają już biegu przedawnienia. Zamiast tego zawieszają bieg przedawnienia na czas trwania procedury.
Liczenie terminu przedawnienia – kiedy decyduje koniec roku
W praktyce wiele błędów wynika nie z przerwania lub zawieszenia, lecz z niewłaściwego liczenia terminu. Dla terminów przedawnienia co najmniej dwuletnich koniec terminu przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Wyjątkiem są terminy krótsze niż 2 lata.
Czy jest jeden termin przedawnienia?
Jako ciekawostkę można wskazać, że w polskim Kodeksie cywilnym nie ma jednego uniwersalnego terminu przedawnienia, lecz system zasad ogólnych i licznych wyjątków.
Punktem wyjścia jest art. 118 KC i co do zasady 6 letni termin przedawnienia, a dla świadczeń okresowych (np. czynszu) oraz roszczeń związanych z działalnością gospodarczą 3 lata, z regułą końca terminu na ostatni dzień roku kalendarzowego (poza terminami krótszymi niż 2 lata).
Równolegle funkcjonują przepisy szczególne wyłączające reguły ogólne, które skracają termin przykładowo 2 lata dla roszczeń za sprzedaży w marach przedsiębiorstwa (art. 554 KC), 2 lata dla wybranych roszczeń z relacji usługowych, jak wynagrodzenie z umowy zlecenia (art. 751 KC), czy 1 rok dla roszczeń z umowy przewozu osób (art. 778 KC).
Z drugiej strony Kodeks cywilny przewiduje również wydłużenie terminu w porównaniu do zasad ogólnych. Najbardziej klasyczny przykład to odpowiedzialność deliktowa, gdy szkoda wynika ze zbrodni lub występku. Wtedy roszczenie o naprawienie szkody przedawnia się po 20 latach od dnia popełnienia przestępstwa, niezależnie od tego, kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i sprawcy.
Warto też pamiętać, że część roszczeń w ogóle nie ulega przedawnieniu. Przykładowo roszczenia właściciela o wydanie rzeczy i o zaniechanie naruszeń (tzw. roszczenia windykacyjne i negatoryjne) nie ulegają przedawnieniu, jeżeli dotyczą nieruchomości.
Kancelaria Adwokacka Mateusza Horyzy rozwiązuje problemy prawne również w zakresie prawa cywilnego i przedawnienia roszczeń.
